Boekbespreking: onderzoek dat recht doet aan het wezen van de plant

Volgens Stefano Mancuso is de plantenwereld in onze cultuur van oudsher sterk ondergewaardeerd en daarmee ook het onderzoek naar waarnemingsvermogen, communicatie en intelligentie bij planten. Mancuso, hoogleraar aan de Universiteit van Florence, houdt daarom in “Briljant Groen” een gloedvol betoog over de onvermoede genialiteit van planten. Het is een gedreven verantwoording van een controversieel  onderzoeksgebied waarop hij zich de laatste jaren met veel toewijding heeft gestort samen met een groeiende groep vakgenoten over de hele wereld: de neurobiologie van planten.

Van de meer dan tweehonderd wetenschappelijke publicaties die aan dit betoog ten grondslag liggen, zijn er maar enkele vermeld achterin het boek: het zijn de resultaten van talrijke experimenten die hij en zijn vakgenoten de laatste tien jaar hebben uitgevoerd aan met name de microscopisch kleine worteltoppen van zandraket, mais en tomaat. Opmerkelijk is dat deze auteur verder kijkt dan zijn metingen aan elektromagnetische velden en de chemische analyses.  Voor hem vormen deze een aansporing om de gangbaar wetenschappelijke kaders te verruimen op een manier die recht doet aan het wezen van de plant. Hij beschouwt planten van een fundamenteel andere, maar zeker niet lagere orde dan mensen of dieren. Zo vergelijkt hij de organisatie van een plant graag met die van een bijenvolk: meer dan de som der delen.

Mancuso introduceert hier de wortel-breintheorie: de opvatting dat het zenuw-zintuigstelsel van de plant zich onder de grond bevindt en wel geconcentreerd in de talloze worteltopjes. Een verwijzing naar de landbouwcursus zou hier niet misstaan. In plaats daarvan verwijst Mancuso naar een miskend en tot voor kort vergeten werk van Charles Darwin en zijn zoon Francis uit 1880. Daarin kennen zij op grond van experimenten besluitvormende eigenschappen toe aan de worteltoppen. Dit is precies wat recent onderzoek van Mancuso en de zijnen bevestigt.

Met name bij zoiets als intelligentie zijn we geneigd om ons eigen brein(volume) als maatstaf te nemen. Daar moeten we vanaf. Als we intelligentie definiëren als het vermogen om problemen op te lossen, dan is dat bij veel plantensoorten verrassend hoog. Ze kunnen de problemen niet ontvluchten, zoals dieren dat doen… Een van de oplossingen waarmee planten hun belagers overleven is dat ze hun vitale functies juist niet concentreren in organen als hersenen, hart en longen. Dit maakt dat ze als plant in leven blijven en zelfs kunnen herstellen als een groot deel is weggegeten. Het begrip individu (letterlijk: ondeelbaar) is bij planten nauwelijks van toepassing: de informatie die planten over hun omgeving verzamelen is verspreid over duizenden worteltopjes en is niet beperkt tot de eigen plant. De verwerking en communicatie daarvan binnen en buiten het wortelstelsel vergelijkt Mancuso met een computernetwerk: een levend internet. Hij ziet hier een parallel met sociale organisaties bij insecten en bijvoorbeeld met de manier waarop vogels in een zwerm rekening houden met elkaar.

Mancuso schetst een aantal toepassingsmogelijkheden van zijn onderzoek, zoals het inzetten van planten als meetinstrument voor bodem en luchtverontreiniging: door hem het greenternet genoemd. Concrete aanwijzingen voor de landbouwpraktijk blijven beperkt tot het terugkruisen van oude maisrassen om de oorspronkelijke plaagresistentie tegen de maiswortelkever te behouden. Ook doet Mancuso een voor de hand liggend - maar minder realistisch - onderzoeksvoorstel om de geniale samenwerking van de vlinderbloemigen met stikstofbindende wortelknolbacteriën uit te breiden naar andere landbouwgewassen.

Uitzonderlijk aan dit boek is echter de gedurfde kijk buiten de beperkte natuurwetenschappelijke kaders. Dit geeft op een aantal punten handen en voeten aan begrippen als vormkrachten, vruchtbare aarde en bedrijfsindividualiteit.

Pieter Geluk, augustus 2017 - aangeboden aan Dynamisch Perspectief

Jan Diek van Mansvelt over Briljant Groen: “Dit boek hoort voor mij bij het geesteswetenschappelijke onderzoek dat in het BD-veld en de antroposofische beweging springlevend present is. Dit kan grenzen verleggen en blikken verruimen. Hard nodig.”

SEKEM in Motief

"De naam Sekem staat voor levenskracht en het boek doet verslag van het inspirerende  levensverhaal van deze man, waarvan de laatste veertig jaar volledig samenvallen met de ontstaansgeschiedenis van dit project. Het begint in 1977 met een biodynamisch boerderij in de woestijn en is sindsdien uitgegroeid tot een bloeiende onderneming waar meer dan 2000 mensen werken en leren."

De ontwikkeling van een succesvol antroposofisch initiatief tussen twee culturen: van opstandingsvisioen tot wereldwijde inspiratiebron.

Boekbespreking in Motief, december 2017.

'Evolutive Agrarkultur' in Dynamisch Perspectief

Fuchs: 'Eine Skizze...'

Boekbespreking 'Evolutive Agrarkultur' van Nikolai Fuchs

 

“Nu we de menselijke invloed op het klimaat erkennen, is volgens Fuchs een landbouw nodig, die constructief bijdraagt aan het evolutieproces van de planeet aarde.”

Niet de natuur maar de mens als uitgangspunt voor een culturele (r)evolutie in de landbouw - Boekbespreking in Dynamisch Perspectief (december 2015).

Culturele revolutie in de landbouw

Dynamisch Perspectief - december 2015

Evolutive Agrarkultur - Landwirtschaft nach dem Bildeprinzip des Menschen. Eine Skizze. Door Nikolai Fuchs. Verlag Lebendige Erde Demeter e.V., Darmstadt, 2014, 98 pag., €16

Landbouwwetenschapper Nicolai Fuchs heeft jarenlang leiding gegeven aan het ‘hoofdkwartier’ van de biodynamische landbouw in Dornach. Deze ervaring heeft hem na zijn afscheid, ‘omkijkend over zijn schouder’, de ogen geopend voor een duurzaam ontwikkelingsperspectief van de landbouw.

Meer dan een schets wil hij zijn overpeinzingen over de landbouw van de toekomst niet noemen. Toch schetst hij in feite de contouren van een culturele revolutie in de landbouw: een landbouw waarbij ‘de mens tot grondslag’ wordt genomen. Hiermee citeert Fuchs een uitspraak van Steiner uit het hart van de Landbouwcursus (eind vierde voordracht). De beschouwing van het landbouwbedrijf als een levend organisme, met specifieke orgaanfuncties en een eigen bedrijfsindividualiteit, dat is waar het volgens Fuchs om draait als we een werkelijk duurzame landbouw willen ontwikkelen.

Nu we de rol van de mens gaan onderkennen bij de opwarming van de aarde worden we ons ervan bewust dat ieder mens invloed heeft op de aarde als geheel. Daarom is volgens Fuchs in deze tijd een landbouwcultuur nodig, die constructief bijdraagt aan het evolutieproces van de planeet aarde. Juist de landbouw als directe schakel tussen mens en aarde kan hieraan bijdragen en de BD-landbouw kan dit bij uitstek. Fuchs onderscheidt hier de BD expliciet van biologische methoden, die zoveel mogelijk de natuur haar gang laten gaan en het ingrijpen van de mens tot het hoogst noodzakelijke beperken.

Fuchs confronteert ons hier met een ongemakkelijke waarheid, als we de biologische landbouw eigenlijk al wel mooi genoeg vinden. De Landbouwcursus gaat verder dan dat: meer nog dan de natuur dient hier de mens als uitgangspunt. Natuurlijk kunnen we de huidige groei in de brede biologische beweging alleen maar toejuichen en de BD sluit daar graag bij aan. Toch ziet Fuchs op termijn alleen ontwikkelingsperspectief voor een landbouw, die de mens centraal stelt. Op dat punt onderscheidt de BD zich vooralsnog van de overige, groeiende, maar hopelijk mee-evoluerende biologische landbouw.

Concrete voorbeelden van een toekomstbestendige landbouw  zijn schaars in deze schets, maar wie ernaar zoekt, vindt een steun in de rug voor huidige ontwikkelingen in de biologische landbouw - en dat is zeker niet alleen de BD - zoals de vorming van samenwerkingsverbanden tussen boeren onderling, waarbinnen elk bedrijf haar eigen individualiteit kan ontwikkelen . Maar ook het directe contact consument-producent in initiatieven als de Community Supported Agriculture, draagt bij aan verdere individualisering van het landbouwbedrijf, waarin de mens centraal staat. Wellicht de eerste tekenen van een culturele revolutie, zoals Fuchs die voor ogen heeft.

Tekst: Pieter Geluk

 

Dynamisch Perspectief (december 2015)

"De ontdekking van de aarde" in Dynamisch perspectief

Boekbespreking van Peter Westbroeks De ontdekking van de aarde.

Verschenen 27 juni in Dynamisch Perspectief, als voorbereiding op het congres in Artis eind september over “Biodynamische landbouw tussen hemel en aarde”, waar Westbroek een van de sprekers is. 
EXTRA: Video met fragmenten uit interview Peter Westbroek met Wim Brands in VPRO-boeken.

Hoe de aarde zichzelf ontdekt

...uitstervende generatie...

Naar eigen zeggen behoort Peter Westbroek (geboren 1937) tot de uitstervende generatie geologen, die de grote doorbraak in de (aard)wetenschap nog bewust heeft meegemaakt. Halverwege de vorige eeuw is ons wereldbeeld fundamenteel veranderd en zijn we ons opeens bewust van wereldomvattende problemen als klimaatverandering,  overbevolking en schaarste aan grondstoffen.

Om deze kentering in ons wereldbeeld te markeren kiest hij de bekende foto van de aarde gemaakt eind 1968 door de eerste maanreizigers, die op de omslag prijkt. Vanaf die tijd voelen we ons steeds meer verantwoordelijk voor onze kwetsbare, blauwe planeet. Dan ontstaan ook onderzoeksgebieden als milieu- en klimaatwetenschap, waarin natuurwetenschappelijke disciplines en menswetenschappen samenkomen.

Westbroek is een bevlogen wetenschapper die ons meeneemt op ontdekkingsreis door zijn vakgebied. Dat begint bij een enkel fossiel maar blijkt al gauw alle dimensies van ruimte en tijd te omvatten. Hij vraagt ons een standpunt te kiezen tussen betrokken zijn en afstandelijk blijven, maar voor alles ons te verwonderen. Verrassend voor een wetenschapper, herkenbaar in de BD-wereld. Boeiend is zijn uitweiding over de kalk waarmee hij laat zien hoe de aarde zichzelf voortdurend binnenste buiten keert en daarbij een geheugen opbouwt.

De ontwikkeling van de aarde beschouwt Westbroek als een organisch proces, dat verschillende fasen doormaakt, net als de geschiedenis van de wetenschap zelf. De evolutie en civilisatie van de mens is dan niet meer dan een fase in de aardeontwikkeling. Het unieke van de aarde-foto is dat het in feite de aarde zelf is die door de ogen van de mens zichzelf ontdekt.

Volgens Westbroek is de huidige overgang naar een nieuw samenhangend wereldbeeld van dezelfde orde als ten tijde van Galilei, toen de zon en niet langer de aarde (en daarmee de mens) als centrum van het heelal werd gezien. Het nieuwe wereldbeeld noemt Westbroek symbiotisch, doelend op de onderlinge verbondenheid van aarde en mens.

Deze omslag in ons aarde-bewustzijn in de vorige eeuw, valt niet helemaal toevallig samen met de sterk groeiende belangstelling voor biodynamische landbouw en voeding. Steeds meer mensen zijn zich vanaf de jaren zeventig bewust dat het voedsel dat ze eten gevolgen heeft voor de aarde als geheel en een groeiend aantal boeren en tuinders staat er open voor dat de manier waarop zij hun stuk grond bewerken, deel uitmaakt van een veel grotere samenhang.

Niet voor niets is Westbroek prominent spreker op het congres in Artis eind september over “Biodynamische landbouw tussen hemel en aarde”.

Pieter Geluk, juni 2015

EXTRA: Peter Westbroek in VPRO Boeken