Boekbespreking: Plantaardig van Wouter Oudemans

Een filosoof is ook maar een plant: een provocerend boek over wat wij natuur noemen

 “Ons denken is plantaardiger  dan ons lief is”, stelt de Leidse filosoof Wouter Oudemans in zijn uitnodigend geïllustreerde boek “Plantaardig:  vegetatieve filosofie”. Het is een enthousiast betoog over hoe wij mensen en zelfs ons denken, gehoorzaamt aan dezelfde natuurwetten en dezelfde “struggle for life”, als een boom of een grasspriet.

Tegelijkertijd voelt het als een scherpe kritiek op hoe wij allemaal – niet alleen filosofen – geneigd zijn onszelf boven of in ieder geval buiten de natuur te plaatsen. Filosofen - van Descartes tot Kant - noemen dat het dualisme tussen mens en natuur. Oudemans, die dit alles uitvoerig documenteert, weet intussen beter: in “Plantaardig” beschrijft hij de consequentie van Darwins evolutietheorie voor de filosofie. Niet voor niets heeft Oudemans daarvoor de medewerking ingeroepen van Darwinkenner Norbert Peeters.

Zo confronteert hij de lezer ermee hoe Darwins “Origin of species” doorwerkt in de onlosmakelijke relatie van ieder van ons met zijn levende omgeving, die we gemakshalve ‘natuur’ noemen, maar waar wij als gelijkwaardige partner deel van uitmaken. Dit inzicht zou tot een meer respectvolle houding naar de planten- en dierenwereld moeten leiden. Niet alleen filosofen, maar ook biologen en anderen die zich beroepsmatig met deze natuur bezighouden zouden beter moeten weten. Ook zij denken veel te gemakkelijk dat ze de natuur naar hun hand kunnen zetten.

Zo veroordeelt Oudemans het natuurbeleid van Staatsbosbeheer als “botanisch racisme”. De mens stelt zich hier op als beheerder van het bos, bepaalt welke boom daar wel of niet mag groeien en wat de exoten zijn die uit het bos geweerd moeten worden in het voordeel van de inheemse soorten. Een heel ander gezichtspunt ontstaat als we bereid zijn de wereld van de plant uit te beschouwen: de mens blijkt dan – net als elk dier – een parasiet, die alleen kan overleven door direct of indirect planten te eten. Ook krijgt de slogan “bloemen houden van mensen” nu een diepere betekenis: ze kunnen niet zonder elkaar. De evolutie van mens en plant blijkt een wederzijds proces: toen ooit de oermens de grassen tot eetbare granen heeft veredeld, waren het even goed deze eetbare planten die van de rondtrekkende nomade een landbouwer hebben gemaakt.

Denk nu niet dat dit gefilosofeer tot genuanceerde inzichten leidt. Oudemans is soms onverwacht en soms ook onnodig stellig in zijn afwijzing van bijvoorbeeld de “Gaia-hypothese”: de beschouwing van de aarde als levend organisme, die zeker niet haaks hoeft te staan op een plantaardige filosofie. Ook van “bomenknuffelarij” moet de auteur niets hebben, terwijl dit wel degelijk als een toenaderingspoging tussen mens en natuur is te zien.

Hier ontpopt Oudemans zich als provocateur. Dat geldt ook bij zijn overigens terechte kritiek op aanbevelingen als “natuurlijk” en “biologisch” bij onze voedingsmiddelen. Een pleidooi voor keurmerken zou hier op zijn plaats zijn. Provocerend wijst Oudemans echter naar de klanten: “…die trappen er met beide benen in…” en helemaal niet ter zake is zijn toevoeging dat deze “veelal van het vrouwelijk geslacht” zijn. Opeens realiseer ik me dat Oudemans geen enkele vrouwelijke filosoof aanhaalt. Is filosoferen dan zo’n mannending? Het dualisme is dat zeker. Marli Huijer - onze vrouwelijke “Denker des Vaderlands” – heeft daar met haar inlevingsvermogen en haar “tussendenken” een passend antwoord op gevonden. Bij Oudemans geen woord daarover.

Na zijn afscheid bij de Leidse Universiteit is professor Oudemans verhuisd naar het hoge Noorden, waar hij in het Oost-Groningse Wedde een eigen bomentuin heeft aangeplant. Trots beschrijft hij hoe hij  daar voorrang geeft aan exoten, zoals de varianten van de ooit door zijn betovergrootvader in ons land geïntroduceerde Douglasspar. Hij noemt zijn tuin zelfs een “botanisch asielzoekerscentrum”: een stil protest tegen het eerder genoemde racisme. Is dit een prijzenswaardig voorbeeld van “practice what you preach”? Meer dan dat, weerspiegelt dit inmiddels tot dinopark uitgegroeide landgoed zijn eigen - in dit boek beschreven - “struggle for life”, begonnen op het landgoed van zijn voorouders. Een armzalige variant van de Douglasspar die op zijn landgoed is te vinden, is zelfs naar zijn voorvaderen genoemd: de Douglas ‘Oudemansii’.

Dit maakt het boek tot een persoonlijk levensverhaal, warm aanbevolen voor kritische natuurliefhebbers, van biologen tot bomenknuffelaars en voor iedereen die zich verbonden voelt met de natuur en beseft dat de mens daarin een bescheiden plaats inneemt.

Mei 2016, Pieter Geluk

In gecensureerde vorm verschenen op Paradijsvogels magazine juli 2016:

http://www.paradijsvogelsmagazine.nl/waarom-we-meer-op-grasspriet-lijken-dan-lief-is/

zie ook: https://www.landgoedtenaxx.nl/

Climate Change NouWdag op de Wageningen campus

Excursie naar meetstation Veenkampen

OU-studenten Milieu-wetenschappen gaan in Wageningen op zoek naar antwoorden op het klimaatvraagstuk. Op de jaarlijkse NouW-dag 8 april, worden ze rondgeleid over de campus van de WUR. Excursies naar bakken met eiwitrijke zeesla, naar koeien in klimaatkamers en naar een klimaat-meetstation aan de rand van Wageningen. 

Gepubliceerd als Nieuws op OU-intranet (april 2016) en als Wetenschapsnieuws in Modulair (juni 2016). Fotografie: Peter van Zantvoort.

Modulair - juni 2016

NouW-dag over klimaatverandering: het begin van een oplossing

Zeesla proeven met Dr. Brandenburg

Op vrijdag 8 april 2016 was de NouWdag over klimaatverandering. Met ruim veertig deelnemers zijn we vakkundig rondgeleid over de campus van de Wageningen Universiteit (WUR), op zoek naar antwoorden op het klimaatvraagstuk. 

Climate Smart Agriculture

'Het is niet alles kommer en kwel', luidt de positieve insteek van dr. Verhagen als hij zijn vakgebied omschrijft als 'Climate Smart Agriculture'. Bij klimaatverandering gaat het hem in de eerste plaats om voedselzekerheid, daarna komen aanpassingsvraagstukken en het verminderen van broeikasgassen. Een veranderend klimaat betekent volgens hem ook nieuwe kansen, zoals niet eerder ontdekte mogelijkheden voor energie- en voedselvoorziening.

Concreet wordt de voedselzekerheid als dr. Brandenburg ons zijn bakken vol zeewater laat zien (maandelijks vers uit de Oosterschelde) waarin hij zeesla kweekt. Dit is onderdeel van een grootschalig project in de Oosterschelde waarin de WUR dit eiwitrijke zeewier massaal kweekt. Onderzocht wordt de verwerking hiervan tot visvoer of liever nog tot menselijke voeding. Brandenburg rekent ons voor hoe onbenutte oppervlaktes in de oceanen ingezet kunnen worden om de wereldbevolking te voorzien van de broodnodige eiwitten.

De andere benadering - het terugbrengen van met name het broeikasgas methaan - laten de aio's Klop en Van Gastelen ons zien in de klimaatkamers van de WUR. Hier staan koeien aan de monitor om hun maaginhoud en de bijbehorende methaanuitstoot te laten registreren bij verschillende soorten veevoer.

Klimaat

Hoe groot de noodzaak ook is om onder de - in Parijs afgesproken - twee graden temperatuurstijging te blijven, meteoroloog dr. Ronda maakt duidelijk dat deze harde norm vooral politiek en juridisch wenselijk is. In werkelijkheid is het meten van de opwarming van de aarde weliswaar relatief vast te stellen, maar om dit op (tienden van) graden nauwkeurig te bepalen, zijn afspraken nodig over de talrijke factoren die deze metingen beïnvloeden: wind, neerslag, zonnestraling, die ieder ook weer bestaan uit verschillende componenten. Op zijn meetstation aan de rand van Wageningen laat hij zien hoe hij deze complexiteit - die we klimaat noemen - in kaart brengt.

Een inspirerende en motiverende dag, zoals de enthousiaste studenten Milieuwetenschappen opmerken, waarbij nog geregeld herinnerd wordt aan de oproep van de OU-hoogleraren Dave Huitema en Carolien Kroeze, waarmee zij de studiedag hebben geopend: voor onderzoek in deze richting kun je ook bij de faculteit Management, Science & Technology terecht.

Intranet Nieuws Open Universiteit (april 2016) - Pieter Geluk

Dr. Verhagen: Climate Smart Agriculture

Dr. Ronda - Klimaatmeetstation Veenkampen

Bij de Carus klimaatkamers

Zeesla proeven met Dr. Brandenburg

Methaanuitstoot in WUR klimaatkamers