Steiners architectuurconcept

Het jaar 2012 geldt als keerpunt in de kunstgeschiedenis. Steiner ontwerpt dan het eerste Goetheanum en neemt daarbij de menselijke gestalte als uitgangspunt voor de orientatie in de ruimte. Aldus een Duitse en Engelse bron, hier te vertalen en bewerken naar een publiceerbaar artikel. Onderstaand een aantal fragmenten als voorproefje.

Originele Duitse tekst: "In dem 1914 gehaltenen Zyklus „Kunst im Lichte der Mysterienweisheit“ formuliert Rudolf Steiner für die Künste die Verankerung in den Wesensgliedern des Menschen. Die Architektur wird an den physischen Leib angebunden gesehen."

Engelse vertaling: "In 1914. In the cycle "Art in the Light of Mystery Wisdom" he formulates the idea of the arts being anchored in the essential elements of the human being. The architecture is seen as close related to the physical body."

Nederlands: "In de in 1914 gehouden cyclus „Kunst im Lichte der Mysterienweisheit“ (in Nederlandse vertaling "Kunst en cultuurvernieuwing") formuleert Rudolf Steiner de verankering van de kunsten in de wezensdelen van de mens. In deze visie is de architectuur verbonden met het fysieke lichaam."

Onderstaand afbeeldingen van gebouwen ter illustratie: Het huis Duldeck en het Eurythmeum (beide op de beschreven heuvel van Dornach).

Huis Duldeck Noordoost

Hoofdingang noordzijde

Huis Duldeck - Zuidoost

Tuindeur zuidzijde

Eurythmeum - Zuidwest

Dubbele koepel, passieve westzijde

Eurythmeum - Noordoost

Actieve oostzijde

Eurythmeum - Noordoost

Aanbouw noordzijde

Fragment 1: De menselijke gestalte in de bouwkunst

De heuvel van Dornach

Het jaar 1912 geldt als keerpunt in de kunstgeschiedenis. Een wending die nog te weinig op waarde wordt geschat in de kunstgeschiedenis als geheel, maar ook in de huidige praktijk van de organische architectuur, waarvoor in diezelfde tijd de basis is gelegd.Rudolf Steiner werkt danaan het ontwerp van het eerste Goetheanum en neemt daarbij de menselijke gestalte als uitgangspunt.

We kunnen vaststellen dat op de heuvel van Dornach rond 1912 een scheidslijn in de bouwkunst zichtbaar wordt. Zo is het eerste Goetheanum nog van hout gebouwd. Waarschijnlijk was dit niet de wens van Steiner zelf en heeft hij toen alliever in beton willen bouwen. Later schrijft Steiner hierover: Tijdens de eerste bouw waren de intenties van de bij de bouw betrokken persoonlijkheden bepalend om dit gebouw van hout te bouwen.“

De mens als uitgangspunt

Het verschil tussen het eerste en het tweede Goetheanum is heel groot. Het oorspronkelijke ontwerp van het eerstedateert van voor het keerpunt van 1912. Het grijpt nog terug op oude stijlelementen als pilaren, kapitelen en koepels. Het tweede is volledig avant-garde: zonder enige verwijzing naar het verleden.

Alle bouwwerken van Rudolf Steiner na 1913 - te beginnen met het huis Duldeck - zijn gebaseerd op het concept dat hij heeft formuleerd in eenvoordracht van 29 december 1914 in Dornach. Hier formuleert Steiner hoe de verschillende kunsten zijn verankerd in de wezensdelen van de mens. Zo wijst hij bij de beeldhouwkunst op de verbinding met het etherische lichaam, bij de architectuur is dat het fysieke lichaam:„De bouwkunst, de architectuur is een projectie van de eigen wetmatigheden van het menselijk lichaam in de ruimte buiten ons.“

 

 

Fragment 2: Gaan en staan

Goetheanum - zuidwest aanzicht

Van de dimensie voor-achter zijn we ons maar voor de helft bewust, want als we ons een mens voorstellen, is dat meestal alleen de voorkant. Er is een heel groot verschil tussen voor- en achterkant. We merken dat, zodra een geprekspartner zich omdraait en ons de rug toekeert: de communicatie is dan verbroken.

Dit illustreert wat Steiner heeft bedoeld met zijn opmerking op een jongerenbijeenkomst in 1923 over het gaan en staan gezien vanuit de architectuur: „Een perfect bouwwerk is niet anders dan het perfecte gaan en staan van de mens.“  Elders in deze voordracht duidt hij deze tegenstelling aan met „...dit statische en dynamische in de mens.“

 

Zo zien we als we vanaf het zuiden naar het tweede Goetheanum gaan, rechts de statische dienstingang en links de dynamische voorkant, waarheen we als bezoeker op weg zijn. We kunnen op zo‘n moment net als bij zijn overige bouwwerken plotseling een helder inzicht krijgen in de manier waarop Steiner vanuit zijn architectuurconcept het gaan en staan in elk gebouw tot uitdrukking heeft willen brengen. Daardoor vertoont elk gebouw een inzichtellijke statisch-dynamische polariteit tussen voor en achter.

 

Fragment 3: Ruimtevlakken en ruimterichtingen

Eurythmeum (links) met latere aanbouw (rechts)

De drie ruimtevlakken zijn bepalend voor de menselijke gestalte. Het frontale vlak tussen voor en achter, het mediane vlak tussen links en rechts en het horizontale vlak tussen boven en onder. Bij de beschouwingen die gewijd zijn aan de bouwkunst van Steiner, heeft het frontale vlak weinig aandacht gekregen en is vaak over het hoofd gezien.

Meer aandacht is er voor de links-rechts-symmetrie in het mediane vlak en het dragen-en-gedragen-worden in het horizontale vlak. Het laatste is onomstreden, de symmetrie is echtervoortdurend omstreden en doorgaansniet onderkend in de latere organische architectuur. Dit kanmede veroorzaakt zijn door een te oppervlakkige beoordeling van het Eurythmeum, met de aanbouw aan het huis Brodbeck. Daarbij is bij nader onderzoek een duidelijk frontaal vlak te vinden. Het mediane vlak ligt echter verborgen tussen het oude gebouw en de latere aanbouw.

 

Het frontale vlak is dus een nieuw element dat tot nu toe ontbreekt in de beschouwingen over Steiners architectuur. De eerder aangehaalde uitspraak over het gaan en staan, verondersteltdat we onderscheid maken tussen voor en achter; het ligt besloten in Steiners uitspraken over de projectie van de wetmatigheden van het menselijk lichaam.

 

Bij de mens vormt het frontale vlak de scheiding tussen voor- en achterzijde van het lichaam. Het ligt niet precies in het midden, maar iets naar achteren, ongeveer achterlangs de oren via de schouders langs de armen naar de benen. Datkomt omdat de buik, de borst en het hoofd meer naar voren gericht zijn. Dit maakt bij de mens een gemakkelijke overgang mogelijk van staan naar lopen, van statisch naar dynamisch.

 

Laatste fragment: keerpunt 1912 in de kunstgeschiedenis

Het eerste Goetheanum met oude stijlelementen

Het verschil tussen het eerste en het tweede Goetheanum is heel groot. Het eerste dateert van voor het keerpunt van 1912. Het grijpt nog terug op ouderwetse stijlelementen zoals pilaren, kapitelen en koepels. Het tweede is volledig avant-garde: zonder enige verwijzing naar het verleden.

Alle bouwwerken van Rudolf Steiner na 1913 zijn gebaseerd op het concept dat hij formuleerde in 1914 in „Kunst en cultuurvernieuwing“. Deze nieuwe ontwikkeling begint feitelijk met het huis Duldeck. 1912 Is het geboortejaar van de moderne kunst. Dit is overduidelijk gedocumenteerd in de biografieen van de schilders Kandinsky en Mondriaan. We kunnen bij hen waarnemen hoe de blikrichting van de kunstenaar zich van het verleden naar de toekomst verplaatst. Tot dan toe bepaalt de kunstenaar zich tohet gewordene, alles wat voorhanden is: een landschap, een model, een stilleven.

Dan, plotseling in 1912 – het meest uitgesproken bij Kandinsky en Mondriaan – beginnen kunstenaars te schilderen wat er nog niet was: de toekomst dus. En dat zet zich van daar af steeds verder door bij alle schilders, zoals ook bij Marcel Duchamp en Max Ernst.We kunnen stellen dat zich hier een geweldige verandering in de geschiedenis van de mensheid voltrekt waar we ons nog nauwelijks van bewust zijn. In de kunstgeschiedenis wordt dit als feit weliswaar onderkent, maar nog niet op haar werkelijke waarde geschat. Ook de breuk in de oude Theosofische Vereniging en de oprichting van de nieuwe Antroposofische Vereniging in dat jaar kunnen we zien als een symptoom van deze verandering.

We stellen vast dat zich ook op de heuvel van Dornach rond 1912 een wending voltrekt. Zo werd het eerste Goetheanum nog opgetrokken in hout. We kunnen ons afvragen of dit op verzoek van Steiner is gebeurd of dat hij toen al de voorkeur aan beton zou hebben gegeven. In de nog te verschijnen biografie van Emil Molt, is beschreven dat het contact van Molt met de Rotterdamse houthandelaar Lehr, hierin een cruciale rol speelt. Bij beton gaat een vloeibaar element in een dynamisch vormproces over in fysieke materie – een verwantschap met ontwikkelingsprocessen in de natuur. Zodra Steiner de kans krijgt – dat is bij de bouw van het stookhuis in Dornach - bouwt hij in beton. Op die plaats begint hij ermee en ook zijn latere bouwwerken zijn vrijwel allemaal in beton uitgevoerd.

 

 

Redactie Sociale Dynamiek

In november 2018 is bij de MCC Academy het eerste hoofdstuk verschenen van het Handboek Sociale Dynamiek: Overtuigen zonder woorden. De redactie is weer in handen van GROENtekst, zoals eerder bij het welbekende Krachtwoordenboek en het Oefenboek Waarnemen van dezelfde auteur. 

"In deze uitgave leer je het geheim van overtuigen zonder woorden en hoe jij dit gebruikt via die onbewuste, vaak non-verbale, dingen die echt het verschil maken in de sociale dynamiek. Het is zo geschreven dat het makkelijk voor je is om de technieken direct in je eigen werk toe te passen"

Uit de omslag van "Overtuigen zonder woorden".

Eerdere uitgaven van MCC Academy

Krachtwoordenboek

2016

Krachtwoordenboek

omslag

Oefenboek waarnemen

2017

Waarnemen oefenboek

Inhoud

Overtuigen zonder woorden

2018